Współuzależnienie to zjawisko, które dotyka miliony ludzi, a mimo to wciąż bywa mylone z lojalnością, miłością czy troską o bliskich. Osoby współuzależnione często latami żyją w cieniu problemów innych, rezygnując z siebie i swoich potrzeb. Towarzyszy temu chaos emocjonalny, wypalenie i nieustanny stres. Choć termin ten najczęściej pojawia się w kontekście uzależnienia od alkoholu, nie ogranicza się tylko do tej jednej sytuacji. Może dotyczyć także relacji z osobami uzależnionymi od narkotyków, hazardu, pracy, seksu, a nawet osób z zaburzeniami osobowości.
Według danych Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, w Polsce co najmniej 1,5 miliona osób jest współuzależnionych, a rzeczywista liczba może być znacznie wyższa. Mimo ogromnej skali tego zjawiska, wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że ich sposób funkcjonowania w relacji ma nazwę – i że można, a nawet trzeba, coś z tym zrobić. Artykuł ten pomoże Ci zrozumieć, czym tak naprawdę jest współuzależnienie, jakie są jego mechanizmy i gdzie warto szukać pomocy, by odzyskać równowagę i godność.
Czym jest współuzależnienie?
Współuzależnienie to niezdrowa adaptacja do życia z osobą uzależnioną. Oznacza to, że jedna z osób w relacji zaczyna podporządkowywać całe swoje funkcjonowanie zachowaniom, potrzebom i emocjom partnera, rodzica lub innego członka rodziny, który zmaga się z uzależnieniem. Taka osoba przejmuje na siebie nadmierną odpowiedzialność, próbuje kontrolować uzależnionego, a jednocześnie zaniedbuje własne potrzeby, emocje i granice. W efekcie sama zaczyna cierpieć – psychicznie, emocjonalnie, a często też fizycznie.
Nie ma jednej definicji współuzależnienia, która byłaby uznana przez wszystkie środowiska terapeutyczne, ale psychologowie i terapeuci zgodnie przyjmują, że współuzależnienie jest formą zaburzenia funkcjonowania emocjonalnego. Powoduje ono, że osoba w relacji traci poczucie własnej wartości, wiary w swoje możliwości, a także kontakt z własnymi uczuciami. Zaczyna żyć życiem drugiej osoby, starając się kontrolować jej zachowania i chronić ją przed konsekwencjami, co często prowadzi do powstania toksycznego układu.
Warto zaznaczyć, że współuzależnienie nie jest jedynie problemem „żon alkoholików”, jak jeszcze do niedawna bywało to przedstawiane. Dotyka ono kobiet i mężczyzn w różnych konfiguracjach rodzinnych – może dotyczyć także dzieci dorastających z uzależnionymi rodzicami, partnerów osób uzależnionych od pracy czy nawet przyjaciół. Często osoby współuzależnione same wywodzą się z rodzin, gdzie panowały dysfunkcje emocjonalne, co dodatkowo utrudnia im dostrzeżenie problemu.
Jak rozpoznać współuzależnienie?
Rozpoznanie współuzależnienia nie jest proste, ponieważ wiele zachowań osoby współuzależnionej może na pierwszy rzut oka wyglądać jak po prostu zaangażowanie, lojalność czy troska. Problem zaczyna się wtedy, gdy te zachowania prowadzą do chronicznego stresu, obniżenia nastroju i zaniku tożsamości. Osoba współuzależniona przestaje być sobą – funkcjonuje w stanie ciągłego napięcia, nieustannie próbując „ratować” drugą stronę.
Do najbardziej charakterystycznych objawów współuzależnienia należą:
- ciągłe usprawiedliwianie osoby uzależnionej, minimalizowanie jej problemów, ukrywanie prawdy przed otoczeniem,
- trudność z podejmowaniem decyzji bez konsultacji z partnerem, uzależnienie emocjonalne i lęk przed jego reakcją,
- zatracenie siebie, brak zainteresowań, marzeń i celów, które nie są związane z osobą uzależnioną,
- brak granic, pozwalanie na przemoc (fizyczną lub psychiczną), manipulacje i wykorzystywanie,
- próby kontrolowania uzależnionego, iluzja, że można go „zmienić” lub „uratować” własnym zachowaniem.
Osoby współuzależnione często funkcjonują w tzw. schemacie ratownika – są przekonane, że jeśli tylko wystarczająco się postarają, to ich bliski się zmieni. Przez lata trwają w tym przekonaniu, mimo że rzeczywistość im przeczy. Terapia osób współuzależnionych pokazuje, jak silny jest mechanizm zaprzeczania i racjonalizacji. Osoba żyjąca z uzależnionym partnerem często przekonuje siebie, że „to tylko stres”, „wszyscy mają problemy”, „zrobię to dla dzieci”, a jednocześnie doświadcza objawów somatycznych – bezsenności, bólów głowy, nerwicy, depresji.
Miary i wagi anglosaskie – przelicznik
Dlaczego wrotycz jest zakazany? Czy jest niebezpieczny?Dlaczego współuzależnienie jest tak niebezpieczne?
Współuzależnienie prowadzi do pogłębiającego się cierpienia psychicznego i emocjonalnego. Osoby trwające w takiej relacji często czują się osamotnione, bezsilne, pełne wstydu i winy. Czują, że „nie mają prawa narzekać”, bo to przecież ktoś inny pije, ćpa, znika. One tylko „pomagają”. Tymczasem takie funkcjonowanie niszczy zdrowie psychiczne i obniża jakość życia.
W dłuższej perspektywie współuzależnienie może prowadzić do poważnych zaburzeń – depresji, lęków, stanów psychosomatycznych, a nawet myśli samobójczych. Pojawia się też zjawisko wtórnego uzależnienia emocjonalnego, w którym osoba nie jest w stanie zakończyć relacji, mimo że jej szkodzi. To swoisty paradoks – osoba ratująca kogoś innego, sama pogrąża się w cierpieniu, nie dostrzegając, że jej „pomoc” często tylko podtrzymuje uzależnienie drugiej strony.
Nie można również pominąć wpływu na dzieci wychowywane w rodzinach współuzależnionych. Obserwując model relacji oparty na kontroli, braku granic i emocjonalnym chaosie, często same w dorosłości powielają schematy współuzależnienia. Stają się nadodpowiedzialne, mają trudność w tworzeniu zdrowych więzi i nie potrafią zadbać o siebie.
Współuzależnienie – Gdzie szukać pomocy?
Leczenie współuzależnienia nie polega na „ratowaniu” osoby uzależnionej. Wręcz przeciwnie – chodzi o skupienie się na sobie, swoich potrzebach i odbudowie własnego życia. Pierwszym krokiem jest uświadomienie sobie, że problem istnieje – a to wcale nie jest łatwe. Wiele osób przez lata tkwi w zaprzeczeniu i potrzebuje silnego impulsu (np. kryzysu, interwencji z zewnątrz), by szukać pomocy.
W Polsce dostępnych jest wiele form wsparcia dla osób współuzależnionych:
- Terapia indywidualna – najlepiej u terapeuty uzależnień lub psychologa specjalizującego się w pracy z DDA i osobami współuzależnionymi. Taka terapia pomaga rozpoznać własne mechanizmy obronne, nauczyć się stawiać granice i odzyskać poczucie wartości.
- Grupy wsparcia – np. Al-Anon (dla rodzin alkoholików) czy inne lokalne grupy samopomocowe. Udział w nich daje możliwość spotkania osób w podobnej sytuacji, co często przynosi ulgę i zmniejsza poczucie izolacji.
- Ośrodki terapii uzależnień – wiele z nich oferuje programy terapeutyczne także dla osób współuzależnionych, nie tylko dla uzależnionych. Warto zapytać w lokalnym NFZ lub MOPS o możliwości finansowania takiej terapii.
- Poradnie zdrowia psychicznego i punkty konsultacyjne – oferują bezpłatne konsultacje psychologiczne, także w ramach NFZ. Można tam uzyskać pierwszą diagnozę i wskazówki, co dalej robić.
Zgodnie z ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, gminy w Polsce mają obowiązek prowadzić działania na rzecz rodzin osób uzależnionych, co oznacza, że pomoc dla osób współuzależnionych powinna być dostępna lokalnie – wystarczy zapytać w najbliższym Ośrodku Pomocy Społecznej lub Urzędzie Gminy.
Kluczowe jest, by zrozumieć, że współuzależnienie to nie wstyd i nie porażka. To naturalna reakcja na trudną sytuację, którą można i trzeba leczyć. Proces wychodzenia z tej roli jest trudny i wymaga czasu, ale prowadzi do realnej zmiany jakości życia. Warto zawalczyć o siebie – nawet jeśli do tej pory całe życie było poświęcone komuś innemu.
